Ở cửa biển Trần Đề, phía đuôi cù lao Dung được phù sa bồi đắp và lấn dần ra biển nhờ những cây mắm và cây đước.

(TBKTSG Online) - Sông Mê Kông, người Việt gọi là sông Cửu Long bởi có chín nhánh sông uốn lượn như rồng trước khi đổ ra biển Đông. Nhưng khoảng vài chục năm nay, một trong chín cửa sông đã biến mất trên bản đồ. Phóng viên TBKTSG Online vừa theo chân đoàn du khảo \"Đi tìm cửa sông đã mất\".
 
Công ty du lịch Dấu Ấn Việt (Vietmark) tại TPHCM đã thực hiện một chuyến khảo sát thực địa trong ba ngày vào cuối tuần qua để chuẩn bị xây dựng tuyến tham quan, du khảo với hai chủ đề là "Đi tìm cửa sông đã mất" và "Chấm điểm cực nam đích thực của tổ quốc".

Trước đây, Cửu Long tượng trưng cho chín cửa sông đổ ra biển Đông; tuần tự từ bắc xuống nam gồm cửa Tiểu, cửa Đại, Ba Lai, Hàm Luông, Cổ Chiên, Cung Hầu, Định An, Bách Sác (hay còn gọi là Ba Thắc) và Trần Đề. Trong chuyến đi này, chúng tôi đến nơi đã từng có cửa Ba Thắc, nay đã không còn.

Tìm đến đầu dòng Ba Thắc

Từ TPHCM, chúng tôi khởi hành lúc trời chưa tỏ và dừng chân tại thành phố Mỹ Tho để thưởng thức món hủ tiếu Mỹ Tho đặc sản trước khi qua phà Rạch Miễu đến xứ dừa Bến Tre.

Gió sông lồng lộng, mát rượi. Vào hôm chúng tôi đến thì chỉ vài hôm sau cầu Rạch Miễu được khánh thành, và những chiếc phà trên tuyến này sẽ chấm dứt nhiệm vụ sau bao năm cần cù, lặng lẽ đưa người và hàng hóa sang sông. Cái cảm giác khi đặt chân lên con phà lần này thật đặc biệt, thế nên qua sông rồi vẫn chưa muốn rời phà, chúng tôi nán lại để chụp cho nhau vài tấm hình kỷ niệm, lưu lại hình ảnh những chuyến phà cuối cùng giữa hai tỉnh Tiền Giang và Bến Tre.

Điểm đến đầu tiên tại Bến Tre chính là cửa sông Ba Lai của dòng Cửu Long giang “khởi động” chuyến đi thú vị này và giúp các thành viên hiểu thêm về lịch sử hình thành của con sông Mê Kông. Để tìm đến cửa sông Ba Lai, chúng tôi cũng loay hoay mất một ít thời gian vì bác tài không quen đường và đường đi còn rất xấu. Nhưng cuối cùng chúng tôi cũng đặt chân trên công trình cống đập Ba Lai chắn ngang cửa sông Ba Lai thuộc huyện Bình Đại, tỉnh Bến Tre. Đập này dài 544m với 10 cửa xả nằm trong dự án ngọt hóa Bắc Bến Tre khánh thành vào ngày 30-4 năm 2002.

Anh Trương Hoàng Phương (bìa phải), giám đốc tiếp thị công ty Vietmark, đang giải thích cho các thành viên trong đoàn về sự thu hẹp của con sông Ba Thắc (nay là sông Cồn Tròn) qua một bản đồ cổ do người Pháp vẽ anh sưu tầm được.

Trời dần nóng lên, nhưng đoàn lại tiếp tục lên đường qua Trà Vinh và liên tiếp sang hai con phà trên hai con sông Cổ Chiên và Hàm Luông (có cửa sông Cổ Chiên và Hàm Luông) rồi lại lên thuyền tìm đến huyện cù lao Dung tỉnh Sóc Trăng, tìm đến đầu dòng con rạch Cồn Tròn, dấu vết của con sông Ba Thắc (nơi có cửa sông Ba Thắc hay Bách Sác) khi xưa.

Cư dân địa phương khi được hỏi thì hầu hết đều không còn nhớ đến tên Ba Thắc năm xưa mà chỉ biết đến con sông (rạch) Cồn Tròn và theo quan sát thực địa của chúng tôi, so sánh với con sông của một bản đồ cũ xuất bản năm 1952 do người Pháp vẽ và bản đồ hiện tại thì lòng sông đã thu hẹp đáng kể.

Anh Trịnh Công Lý, giám đốc Trung tâm thông tin xúc tiến du lịch thuộc Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Sóc Trăng cho Thời báo Kinh tế Sài Gòn Online biết tại vàm Đại Ngải (nơi con sông Hậu, nhánh thứ hai của sông Mê Kông ở đồng bằng Nam bộ, chia làm ba nhánh là Định An, Bách Sác và Trần Đề) đầu cù lao Dung nổi lên một hệ thống cồn nối tiếp nhau và hiện tượng phù sa bồi đắp làm cho lượng nước đổ vào con sông Ba Thắc ngày càng ít và dòng sông ngày càng cạn dần, có lúc chiều dài giữa hai bờ sông chỉ còn 7 mét.

Ra cửa biển

Trời đã về chiều, chúng tôi ghé vào nghỉ tại một nhà dân địa phương tại cửa rạch Cồn Tròn chuẩn bị sức khỏe cho chuyến đi sáng mai tìm ra tận cửa biển. Chủ nhà tại xã Đại Ân 1 - cù lao Dung đón tiếp chúng tôi thật nhiệt tình bằng món cá lóc nướng trui chấm muối ớt hấp dẫn. Ở đây, chúng tôi có được một cuộc gặp gỡ với người già trong làng đến trò chuyện xung quanh câu chuyện về cửa sông đã mất.

Bác Dương Văn Cảnh, 73 tuổi, cho biết do sự bồi lắng tích tụ phù sa nên phần đuôi cù lao Dung giáp với biển Đông thuộc xã An Thạnh Nam huyện cù lao Dung lấn dần ra biển Đông đến hơn 7 ki lô mét và nắn lại dòng sông Ba Thắc, làm dòng nước của cửa sông này đổ về phía nhánh Trần Đề chứ không còn trực tiếp đổ ra biển nữa.

Bác Cảnh cho biết thêm, đoạn đuôi cù lao Dung lấn dần ra biển do được những loài cây lấn biển là cây mắm và cây đước tiếp sức đồng thời tạo ra một bãi nghêu thiên nhiên trước cửa biển giúp cho bà con ngư dân thu hoạch mỗi năm được hơn 1 tỉ đồng.

Sáng sớm hôm sau, sau khi làm ấm bụng bằng một nồi cháo hột vịt muối nóng hổi, cả đoàn cùng bác Cảnh và một số cư dân địa phương đi ca nô theo dòng sông Cồn Tròn ra đến cửa biển Trần Đề xem bà con ngư dân đánh bắt thủy sản.

Sông Cửu Long chỉ đổ ra biển bằng 8 cửa? Đi tìm cửa sông đã mất là một chuyến đi lạ bằng con đường xuyên qua các tỉnh miền Tây.

Xóm chài Cà Mau

Cảm giác thú vị đầu tiên của chuyến đi là khoảnh khắc "lịch sử" khi chúng tôi là những người cuối cùng qua bến phà Rạch Miễu. Nối bờ bắc thành phố Mỹ Tho - Tiền Giang với bờ nam huyện Châu Thành - Bến Tre giờ đây là cầu Rạch Miễu dài 8.331 mét với hai làn đường ô tô và có cả phần đường dành cho người đi bộ.

Qua phà Rạch Miễu, chúng tôi đi thăm đập Ba Lai. Sông Ba Lai là phân lưu trực tiếp của sông Tiền, thuộc địa phận tỉnh Bến Tre. Sông chảy về hướng Đông Nam đổ ra biển Đông tại cửa Ba Lai, nhưng do bị phù sa bồi đắp nên dòng chảy từ đây về phía sông Tiền ngày càng hẹp và sông ngày càng nông. Cho đến năm 2002, cửa sông Ba Lai bị lấp dòng, bằng con đập Ba Lai, thay vào đó là cống Ba Lai dài 84 m với 10 cửa đóng mở tự động. Ba Lai trở thành cửa sông Cửu Long không còn ung dung đổ nước ra biển, ngoại trừ mùa mưa phải mở cống đập để xả lũ.

Theo anh Trương Hoàng Phương, thạc sĩ địa lý và là giám đốc Tiếp thị của Vietmark, công ty tổ chức chuyến đi này, cửa sông Bassac thuộc địa phận tỉnh Sóc Trăng trong vài chục năm gần đây cũng không xuất hiện trên các bản đồ Việt Nam. Cái tên Bassac (đọc phiên âm là Bách Sác hay Bát Xát) có từ trước năm 1935, đọc trại thành Ba Thắc. Đối chiếu bản đồ Việt Nam năm 1938 ghi chú lại thì sông Hậu chảy ra biển theo 3 cửa: Vam Ray, Cha Vang và Ba Thắc, sau đổi tên gọi là Định An, Trần Đề, Bát Xát. Theo sự suy luận của những người dân ở đây, phần đầu của cù lao Dung tại Đại Ngãi đang bị bồi, làm dòng chảy đổ vào sông Bát Xát ngày càng yếu đi nên không đủ sức đẩy lượng phù sa rất lớn lấp dần cửa sông Bát Xát. Dòng phù sa này do cửa Định An đổ ra biển và lấp dần về phía nam do ảnh hưởng của dòng biển ven bờ nên che lấp dần cửa Bát Xát. Hiện tượng này diễn ra vào thập niên 1970 của thế kỷ trước. Giờ đây cửa sông Bát Xát đã biến mất trên bản đồ nên hiện nay song Cửu Long đổ ra biển chỉ còn 8 cửa.

Hành trình của chúng tôi, do Công ty Dấu Ấn Việt tổ chức tiếp tục đến mũi Cà Mau để tự tay cầm máy GPS chấm điểm cực Nam đích thực. Từ thành phố Cà Mau, mất 2 giờ để đi ca nô thì ra đến bãi biển Khai Long. Từ trước đến nay, nhiều người chưa đặt chân đến vùng cực Nam của Tổ quốc thường đồng nhất bán đảo Cà Mau là điểm cực Nam. Theo lý giải của anh Trương Hoàng Phương, do tác động của các dòng hải lưu, điểm cực Nam có xu hướng di chuyển về phía tây. Mũi Cà Mau ngày càng "mập ra" và điểm cực Nam chính xác không thể là mũi Cà Mau. Điểm cực Nam theo lý thuyết mà đoàn đo được bằng các thiết bị định vị vệ tinh GPS, chương trình địa cầu ảo Google Earth là tại toạ độ 8° 33' 903'' độ vĩ bắc và 104° 50' 798'' độ kinh đông tại bãi biển Khai Long thuộc địa phận xóm Dãy, xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, cách mũi Cà Mau không xa về phía Đông Nam.

Nơi đoàn tìm đến là xóm Dãy,  từ bãi biển Khai Long đến đó  2 km, với 600 m đường bờ biển, nước đang ròng, phần đường còn lại phải băng qua những rừng đước lấn biển ngút ngàn.  Đoàn chia ra thành 5 nhóm, mỗi nhóm  cầm một máy GPS đã được cài đặt toạ độ điểm cực Nam trong tay và chạy đua xem ai là người tìm ra được điểm cực Nam đầu tiên. Sau hai giờ mò mẫm trong rừng, đoàn phải dừng lại một bãi hoang, khi thiết bị GPS chỉ mũi tên cách điểm cực Nam theo lý thuyết khoảng 167 m về hướng biển. Theo suy đoán của những thành viên trong đoàn thì điểm cực Nam vừa mới bị sạt lở, nằm ở vùng đất dưới lớp nước biển sâu.

Quý vị cần thêm thông tin và dịch vụ Team Building chuyên nghiệp - Hãy tham khảo tại Team Building - Một dịch vụ của Vietmark. Vietmark - Dịch vụ Team Building hàng đầu Việt Nam!